Françoise Atlan και σεφαραδίτικη μουσική
· 10.06.06, 05:39ΜΜ Νίκος Γενημάκης
Χθες είχα την τύχη να βρεθώ στο Re:Orient Festival της Στοκχόλμης και να παρακολουθήσω τη συναυλία της Françoise Atlan, τραγουδίστριας από το Μαρόκο. Η Atlan είναι σεφαραδίτισσα Εβραία, δηλαδή απόγονος αυτών των Εβραίων που εξορίστηκαν στο θρησκευτικό διωγμό του 1492 από την Ισπανία. «Σεφαράδ» είναι το βιβλικό όνομα της Ισπανίας.
Η μητρική γλώσσα της Atlan λέγεται «Χακιτία» και είναι μια ισπανική διάλεκτος του Μαρόκου. Διαφέρει σημαντικά από τα Ισπανοεβραϊκά της ανατολικής Μεσογείου («Λαδίνο»), που μετά από 500 χρόνια αυτόνομης εξέλιξης και μίξης με τις τοπικές γλώσσες θεωρούνται γλώσσα πια και όχι διάλεκτος.
Η Françoise Atlan διακρίνεται για την καθαρή της φωνή (σοπράνο), την άψογη ερμηνεία των Ισπανοεβραϊκών τραγουδιών, και τις λιτές ενορχηστρώσεις που χρησιμοποιεί. Στη Στοκχόλμη εμφανίστηκε με μόλις δυο μουσικούς, έναν πατέρα, τον Henri Agnel, με το δεκαεξάχρονο γιο του Idris. Και ειλικρινά ήταν τόσοι οι μουσικοί όσοι ακριβώς χρειάζονταν.
Οι εξαιρετικές ερμηνείες της Françoise Atlan, με ρεπερτόριο τόσο από τη δυτική όσο και από την ανατολική Μεσόγειο, εναλλάσσονταν με τους επιδέξιους αυτοσχεδιασμούς στα κρουστά και τα έγχορδα πατέρα και γιου, που επικοινωνούσαν μεταξύ τους με το ρυθμό και το βλέμμα. Ήταν μια μοναδική εμπειρία για όσους βρέθηκαν εκεί.
Ιστορία και επιρροές
Η σεφαραδίτικη μουσική έχει τις ρίζες της στην Μεσαιωνική Ανδαλουσία, το χώρο και το χρόνο της συνύπαρξης και συνδημιουργίας Χριστιανών, Εβραίων και Μουσουλμάνων, στο αποκορύφωμα του σεφαραδίτικου πολιτισμού στην Ιβηρική. Από το διωγμό του 1492 και μετά, το κέντρο αυτό της συνύπαρξης και της συνδημιουργίας μεταφέρθηκε ανατολικά, στις περιοχές της τότε Οθωμανικής αυτοκρατορίας, και κυρίως στη Θεσσαλονίκη, που δέχθηκε το μεγαλύτερο κομμάτι προσφύγων.
Με το χρόνο, η σεφαραδίτικη μουσική τόσο έδωσε όσο και δέχθηκε επιρροές από την μουσική της ανατολικής Μεσογείου. Έτσι, οι δεσμοί της με την παραδοσιακή ελληνική και τούρκικη μουσική είναι ιδιαίτερα στενοί. Το «Από ξένο τόπο», παραδοσιακό μικρασιατικό, γίνεται “Üsküdara” στα τούρκικα και “Fel Shara” στην πεντάγλωσση έκδοση που τραγουδιόταν από τους Ισπανοεβραίους. Ένα μεγάλο κεφάλαιο είναι τα ρεμπέτικα, που υπάρχουν σε εκδόσεις με ελληνικούς και ισπανοεβραϊκούς στίχους. «Εκατό δραχμές τη μέρα παίρνω τζιβαέρι μου» ή αλλιώς “syen drahmes el dia tomo, yo te puedo mantener”.
Μεγάλο έργο σε ότι αφορά τους Εβραίους και το ρεμπέτικο είχε κάνει ο Θεσσαλονικιός ιστορικός Αλμπέρτος Ναρ, δημοσιεύοντας τις έρευνές του και αφιερώνοντας ένα ολόκληρο κεφάλαιο στο βιβλίο του «Κειμένη επί ακτής θαλάσσης». Ο πρόωρος θάνατός του το 2005 από λευχαιμία άφησε στη μέση αυτό το έργο.
Σήμερα
Η σεφαραδίτικη μουσική είναι ένα είδος μουσικής που ξαναγεννιέται από τις στάχτες του. Η μαζική εξόντωση των Σεφαραδιτών στο Ολοκαύτωμα, σε συνδυασμό με τη μετανάστευση των επιζώντων σε Ισραήλ, Αμερική και αλλού, διέλυσαν τις κοινότητες των Σεφαραδιτών όπου μιλιόντουσαν τα Ισπανοεβραϊκά. Στο Ισραήλ τα Ισπανοεβραϊκά περιθωριοποιήθηκαν και θεωρήθηκαν «οπισθοδρομική» γλώσσα. Στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες οι γονείς απέφευγαν να μιλούν Ισπανοεβραϊκά στα παιδιά τους, από το φόβο μήπως τους μεταδώσουν την («τραγουδιστή», για την αισθητική των Ελλήνων) προφορά που θα πρόδιδε την εβραϊκή τους καταγωγή.
Τα πράγματα όμως αλλάζουν. Με αργά και σταθερά βήματα, τα Ισπανοεβραϊκά γυρνούν ξανά στο προσκήνιο. Εισάγονται στα προγράμματα σπουδών σε πανεπιστήμια σε όλον τον κόσμο, και διοργανώνονται ανοιχτά δωρεάν μαθήματα Ισπανοεβραϊκής γλώσσας εκτός Ισραήλ, σε Θεσσαλονίκη και Κωνσταντινούπολη. Πολλοί μη Εβραίοι μαθαίνουν τη γλώσσα από πολιτιστικό ενδιαφέρον, και το Διαδίκτυο φέρνει σε επαφή τον κόσμο της Σεφαραδίτικης διασποράς.
Σε ό,τι αφορά τη σεφαραδίτικη μουσική ειδικά, η αναγέννησή της συμβαδίζει με την αναβίωση της γλώσσας. Γίνεται πράξη μέσα από τα έργα καλλιτεχνών όπως της Françoise Atlan, της Hadass Pal-Yarden και της Yasmin Levi, αλλά και δυο Θεσσαλονικιών, της Σαββίνας Γιαννάτου και του Δαυίδ Σαλτιέλ. Όλων το έργο, πέρα από την αδιαμφισβήτητη καλλιτεχνική του αξία, έχει και ιστορική και λαογραφική αξία. Για τον Δαυίδ Σαλτιέλ ειδικά, «χαζάν» (αντίστοιχο του «ψάλτη») της συναγωγής της Θεσσαλονίκης, λέγεται πως είναι ό,τι πιο αυθεντικό και γνήσιο υπάρχει στην παγκόσμια δισκογραφία σήμερα.
Ακούστε
- Από συνεργασία της Françoise Atlan με τους Constantinople Ensemble, ακούστε το “Ven Kerida” («έλα αγαπημένη»).
- «Τζάκο», διασκευή στα Ισπανοεβραϊκά του ρεμπέτικου «Ελενίτσα», από τον Δαυίδ Σαλτιέλ (παίζει στο φόντο).
* * *
Πώς είναι δυνατόν να μην τα είχα ακούσει ποτέ μου; Ξέχασε ο κόσμος τους Σεφαραδίτες; ...Όπως ξέχασε ότι μαζί με τους Εβραίους πέθαιναν στο Ολοκαύτωμα κυρίως κομμουνιστές.
Στο νέο CD:
An Ancient Muse
της Loreena McKennit το «Από ξένο τόπο», γίνεται:
Sacred Shabbat
(Ιερό Σάββατο)
Στις σημειώσεις στην ιστοσελίδα:
http://www.quinlanroad.com/explorethemusic/anancientmuse.asp?type=notes&id=555
διαβάζουμε:
...
Αθήνα, Ελλάδα, Οκτώβριος 2003
Μόλις ολοκλήρωσα μία εκπληκτική μουσική συνάντηση με εξαίρετους μουσικούς. Κατά τη διάρκεια της συνάντησης, τρεις από αυτούς, ο Haig, ο Σωκράτης και ο Πάνος, έπαιξαν μια μελώδια που αγάπησα ιδιαίτερα. Θέλω να θυμάμαι αυτή τη μελωδία όταν θα ετοιμάζω τη μουσική γι’ αυτήν τη νέα ηχογράφηση.
....
Stratford, Οντάριο, Μάιος 2006
Ανακαλύπτω ότι η μελωδία που αγάπησα και ηχογράφησα υπάρχει σ’ ένα CD που αγόρασα την τελευταία φορά που βρέθηκα στην Alhambra, στην Ισπανία. Το MoradaDelCorazonείναι μία συλλογή σεφαρδίτικης μουσικής του 11ου και του 12ου αιώνα σε εκτέλεση τουEduardoPaniagua και των MusicaAntigua. Σύμφωνα με τα liner notes του CD, η μελωδία κατάγεται από ένα σαββατιανό τραγούδι των Εβραίων της οθωμανικής περιοχής, το “Yodujah ra’ ayonay”.
...
Υπάρχει τεκμηριωμένη απάντηση για την προέλευση του τραγουδιού «Από ξένο τόπο»;
Είναι παραδοσιακό (ελληνικό) μικρασιατικό;
Είναι παραδοσιακό (τούρκικο) μικρασιατικό;
Είναι σεφαραδίτικο (με τίτλο Fel Shara ή Yodujah ra’ ayonay);
Πότη, χίλια ευχαριστώ για την πληροφορία! Το νέο CD της McKennitt θα γίνει μέρος της συλλογής μου τάχιστα.
Όσο για την προέλευση του τραγουδιού, δεν νομίζω να υπάρχει κάποια αντικειμενική τεκμηρίωση. Για μένα είναι ένα κόμματι μιας κοινής παράδοσης τριών, τουλάχιστο, λαών της Μεσογείου, και κάθε του εκδοχή είναι ομορφότερη από την άλλη.