Ήταν Κάποτε μια (μεγάλη) Χώρα...
· 31.07.09, 10:16ΜΜ Ελένη Καρασαββίδου-ΚάππαΕνενήντα χρόνια πριν, το καλοκαίρι του 1919, η Ελληνική πολιτική σκηνή ζύγιζε τα οφέλη και τις ζημιές που αποκόμιζε από την συνθήκη των Βερσαλλιών, όντας από την πλευρά των νικητών της Αντάντ, κι ονειρευόταν μια «μεγάλη Ελλάδα».
Αλλά, την ίδια ακριβώς εποχή, στην ίδια συνθήκη, μέρος της λύσης του «Βαλκανικού προβλήματος» δινόταν με τρόπο που… επέτεινε τα προβλήματα. Προβλήματα τα οποία, με την συνδρομή ενός πολύπλοκου γεωπολιτικού σκακιού έσω κι έξω από τα Βαλκάνια, εκρηγνυόταν (με τρόπο δραματικό) την δεκαετία του ’90, επηρεάζοντας μέχρι σήμερα τα προβλήματα «εξωτερικής πολιτικής» των περισσότερων χωρών της περιοχής… Και της Σημιτικής «μεγάλης Ελλάδας».
Γιατί το καλοκαίρι του 1919, στο κάστρο των Βερσαλλιών, κοντά στο Παρίσι, αναγνωρίστηκε το κράτος της Γιουγκοσλαβίας. Κανονικά, ακόμη και σε μια συνθήκη που υπογράφτηκε «με το πιστόλι στον κρόταφο» (στρώνοντάς έτσι τον δρόμο και στην άνοδο του Ναζισμού αφού στραγγάλισε την δημοκρατία της Βαϊμάρης), έπρεπε να κατανοηθεί εξ αρχής ότι το στοίχημα ήταν τεράστιο… Η Γιουγκοσλαβία, «το βασίλειο των Σέρβων, των Κροατών και των Σλοβένων» όπως ήταν το πρώτο της όνομα, αποτελούσε το πρώτο επίσημο πολυεθνικό κράτος σε μια περιοχή (Βαλκάνια) όπου ο καθαρός εθνικισμός άρχιζε να λατρεύεται σαν Θεός…
Αν η, σωστή επί της αρχής, προτεραιότητα των ηγεμονικών δυνάμεων μέσα στην Αντάντ (γιατί τις «λοιπές» ποιος τις ρωτούσε) ήταν να διαμελίσουν και να διαμοιράσουν την τότε εκτεταμένη «παρά το Δούναβη» Αυστροουγγαρία, ευνοώντας συνένωση συγγενικών εθνοτικά (Σλάβικων) λαών και κρατικά μορφώματα όπως η Γιουγκοσλαβία, η γεωπολιτική δυναμική της περιοχής δεν σήκωνε τέτοια αστεία…
Τα Βαλκάνια είχαν και έχουν έναν πολύ ιδιαίτερο ρόλο στη διαμόρφωση της δυτικοευρωπαϊκής ταυτότητας, θυμίζοντας μέσα από την «φολκλοροποίησή» τους διαδικασίες όμοιες με αυτές του «οριενταλισμού». Από την μια μεριά αντιπροσωπεύουν αρχαίους πολιτισμούς που διαμόρφωσαν την συλλογική Ευρωπαϊκή αυτοεικόνα, και από την άλλη χρησιμοποιούνται ως ένας εσωτερικός ή γειτονικός «άλλος», η ετερότητα του οποίου χρησιμοποιείται για να επιβεβαιώσει την ηγεμονική ματιά των ισχυρών της Δύσης και να εγκαθιδρύσει μια «Δυτικότητα» στα «μέτρα τους».
Για την εσωτερική πολιτική ατζέντα των Βαλκανικών ελίτ, όμως, η «λατρεία» του παρελθόντος, με σκοπό συχνά την επιβολή μιας μονοπολιτισμικής κουλτούρας στα μέτρα του εκάστοτε τοπικού εθνικισμού, χρησιμοποιήθηκε για την συμφιλίωση ή την αποδοχή των ανθρώπων με την μετριοκρατία του παρόντος. Οι άνθρωποι, για να χρησιμοποιήσουμε την περίφημη έκφραση του Kimberd για τους Ιρλανδούς, έμαθαν να «μεθάν από μνήμη» για ν’ αναστήσουν το παρελθόν ως φετίχ, παρά να ζήσουν στη ροή της άμεσης ιστορίας. Για τους λαούς των Βαλκανίων η δημαγωγικά επενδεδυμένη αυτή συνείδηση, δημιούργησε με την σειρά της μια «Αρνητική Συνείδηση» όχι ορισμού του «τι είμαι» αλλά «τι απέτυχα να είμαι» (ισάξιος των προγόνων μου), που αναπαράχθηκε κι εκδηλώθηκε στο πολιτικό πεδίο σε πλήθος αντιδράσεων ως ολική παθητικότητα απέναντι στην δύσκολη καθημερινότητα «μας» ή ως ακραία αντίδραση δεξιού (κι αργότερα αριστερού όταν η απόλυτη κατάφαση γινόταν εξίσου παθογενής απόλυτη άρνηση του εμείς) τύπου.
Έτσι, παρόλο που η ενότητα ενός πολυεθνικού κράτους δεν θα μπορούσε παρά να επιτευχθεί μέσα από εσωτερικές διαδικασίες, και παρόλο που ήδη από τον Δεκέμβρη του 1918 υπήρξαν θεμιτές ενοποιητικές προσπάθειες και δυνάμεις, η ανάμιξη της Σερβίας στα εσωτερικά π.χ. του Μαυροβουνίου (στη βάση των δικών της συμφερόντων κι όχι μιας Βαλκανικής συνομοσπονδίας ισότιμων κρατών) υπήρξε από την αρχή εμφανής. Το ίδιο και τα ζητήματα χάραξης συνόρων με αρκετούς όμορους γείτονες, όπως με την Ρουμανία και την προ-φασιστική Ιταλία του Ντ’ Ανούντσιο… Στο παιχνίδι αυτό έριχναν λάδι (δυναμιτίζοντας τα θεμέλια ενός τόσο ελπιδοφόρου μα και τόσο οριακού πολυεθνικού πειράματος) για τους δικούς τους λόγους και οι Μεγάλες (μα και μικρές όπως η Ελλάδα) Δυνάμεις της Αντάντ, αποκαλώντας την αντιπροσωπεία του νέου Βασιλείου Σέρβικη… και δίνοντας «στην Σερβία» τιμητικά τρεις έδρες στην ολομέλεια της ειρηνευτικής διάσκεψης.
Κι όμως, τόσο η πλειοψηφία του Σερβικού λαού (με την εκπληκτική ιστορική διαδρομή πριν και μετά) όσο και των υπόλοιπων (σεβαστών εξίσου) συμμετεχόντων, όπως καταγράφεται τουλάχιστον, είχαν θετικά αισθήματα για ένα «κοινό μέλλον», μακριά από τις ακρότητες του παρελθόντος. Ακρότητες που, στα 1914, καλοκαίρι και πάλι, είχαν οδηγήσει μετά την δολοφονία του αρχιδούκα Ferdinand και της δούκισσας Σοφίας (δεύτερο θύμα που η ιστορία συχνά ξεχνά με σεξιστική αμετροέπεια…) από τον Gavrilo Princip, στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Χαρακτηριστικό μια προσπάθειας που προσπαθούσε στην αρχή να βρει την ισορροπία της σε «θετικό κλίμα», ήταν ότι ο πρώτος υπουργός εξωτερικών της Γιουγκοσλαβίας υπήρξε ο Κροάτης Ante Trumbić, δίπλα βέβαια στον Σέρβο πρωθυπουργό Nikola Pašić… Αλλά, όμως (κι όχι τυχαία…) η κρατικογέννεση της νέας Βαλκανικής οντότητας συνέπεσε με την εθνική εορτή της Σέρβικης εθνογέννεσης, (Μάχη του Κοσυφοπεδίου καλοκαίρι του 12ου αιώνα)… Περιοχή που, φιλοξενούσα την μεγαλύτερη Αμερικάνικη βάση της Χερσονήσου σήμερα, μαζί με τις αιτιάσεις της FYROM, δυναμιτίζει το κλίμα της περιοχής…
Σήμερα, η κατάσταση παρουσιάζει ομοιότητες. Αν η Αντάντ αντιπροσώπευε την τότε κυρίαρχη Δύση έχοντας και την Τσαρική Ρωσία στους κόλπους της, τώρα η (εξίσου ολοκληρωτική με τον Τσαρισμό και τον Σταλινισμό παρά τον φαιό μανδύα της αγοράς) Ρωσία του Πούτιν δεν μένει έξω από κανένα μεγάλο κόλπο (και) στην Δύση… Ενώ όλες σχεδόν οι εθνότητες που εντάχθηκαν, φλέρταραν ενεργητικά με τον εθνικισμό από τη μια, γινόμενες παθητικά υποχείρια του εκάστοτε Βαλκανικού επικυρίαρχου (ΕΣΣΔ ή ΗΠΑ) από την άλλη… (Χαρακτηριστικό που απλώθηκε σαφώς κι έξω από τα όρια της Γιουγκοσλαβίας και σε χώρες όπως η Ελλάδα ή η Βουλγαρία, επιβάλλοντας μικρές ή μεγάλες εθνοκαθάρσεις…).
Αν όμως το ελπιδοφόρο στοίχημα ενός πολυεθνικού κράτους στην Βαλκανική καταλύθηκε, μένει κάτι ως γνωστό μα κι αναγκαία επαναλαμβανόμενο «μάθημα». Η εξωτερική πολιτική, συνδεδεμένη τόσο με την πολύπλοκη διεθνή γεωπολιτική όσο και με ποικίλες δυναμικές που αναπτύσσονται στο εσωτερικό των κοινωνιών, δεν μπορεί να γίνεται υποχείριο ούτε ακραίων ομάδων και των ιδεοληψιών τους, ούτε και άκριτων συναισθημάτων μη συμπαγών «πλειοψηφιών» που αναπτύσσονται ακριβώς λόγω απόστασης από την άμεση περιοχή της ευθύνης… Ας ελπίσουμε το μέλλον να κρύβει κι άλλα τέτοια πειράματα, μέσα από την ενεργή όμως συμμετοχή λαών ικανών να μην επαναλάβουν παρόμοια λάθη…
* * *
Σχόλια στο άρθρο