Για τον Ανδρέα (1945-2011)
· 12.12.11, 11:56ΜΜ Νίκος Γενημάκης
Δεν υπάρχει πιο παρεξηγημένη μέρα από τη Δευτέρα. Την πρώτη εργάσιμη ημέρα της εβδομάδας οι περισσότεροι την υποδέχονται με βρισιές και κατάρες · θα πρέπει να συμβεί κάτι εξαιρετικό για να προσμένει κανείς τη Δευτέρα με ανυπομονησία. Σε μένα αυτό συνέβη πριν από 7 περίπου χρόνια, και το οφείλω σε μια ομάδα πολύ ξεχωριστών ανθρώπων.
“Me yamo Niko i so saloniklí.” «Με λένε Νίκο και είμαι Σαλονικιός.» Κάθε Δευτέρα απόγευμα, με λέξεις σαν κι αυτές ως την άκρη του νήματος, ξετυλίγαμε το κουβάρι μιας γλώσσας και μιας κουλτούρας τόσο οικείας όσο και απόμακρης. Τα Ισπανοεβραϊκά της Θεσσαλονίκης, η γλώσσα που κάποτε αντηχούσε σε κάθε γωνιά αυτής της πόλης, σίγησε απότομα το 1943-45. Πολλές δεκαετίες μετά, κάποιοι άνθρωποι άρχισαν να συλλέγουν τις λέξεις, τις παροιμίες, τα τραγούδια και τις παραδόσεις μέσα από τις στάχτες του Ολοκαυτώματος.
Το αποτέλεσμα εξέπληξε τους πάντες, ακόμα και αυτούς που από άγνοια ή προκατάληψη δεν είχαν πιστέψει στο εγχείρημα αυτό. Τα μαθήματα Ισπανοεβραϊκών της Ladino Society είχαν απρόσμενη απήχηση και ξεπέρασαν, για πρώτη φορά, τα όρια της μικρής Εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης. Πολλοί από τους μαθητές ήταν μη Εβραίοι, Θεσσαλονίκεις που δεν ξεχνούσαν την ιστορία της πόλης. Τα συνέδρια της Ladino Society στη Θεσσαλονίκη προσέλκυσαν διεθνές ενδιαφέρον και έφεραν την πόλη μας στο προσκήνιο.
Ένας από τους δασκάλους ήταν ο Ανδρέας Κούνιο, ένας βαθιά ευγενικός και ανοιχτόκαρδος άνθρωπος. Στον Ανδρέα και στον Λέλο το εγχείρημα της Ladino Society οφείλει σε μεγάλο βαθμό την εξωστρέφειά του. Η ζωή του Ανδρέα θα μπορούσε κάλλιστα να αποτελέσει το θέμα κινηματογραφικής ταινίας: Η οικογένειά του απήχθη το 1945 από τους Ναζί και μετατοπίστηκε στο στρατόπεδο θανάτου Bergen-Belsen, με τη μητέρα του στον έκτο μήνα της κύησης. Η οικογένεια επέζησε, και ο Ανδρέας γεννήθηκε στο χωριό Teupitz του Βρανδεμβούργου ένα μήνα μετά την απελευθέρωση του στρατοπέδου.
Ο Ανδρέας ήταν επιζών, και το επιβεβαίωνε αυτό σε κάθε ευκαιρία. Η επιστροφή στη Θεσσαλονίκη ήταν δύσκολη, και τα χρόνια που ακολούθησαν δεν ήταν ακριβώς ρόδινα. Ο Ανδρέας στα παιδικά του χρόνια πέρασε φυματική λεμφαδενίτιδα και επέζησε από ρήξη σκωληκοειδούς απόφυσης με περιτονίτιδα, την εποχή που η θνησιμότητα από αυτήν την πάθηση ήταν σχεδόν απόλυτη. Πέρασε επίσης ρευματικό πυρετό με συνέπεια μια βαλβιδοπάθεια που τον ταλαιπώρησε στο υπόλοιπο της ζωής του.
Το πρόβλημα όμως της υγείας του δεν τον εμπόδισε να ταξιδέψει και να γνωρίσει τον κόσμο. Ασχολήθηκε με τις τουριστικές επιχειρήσεις και έζησε ένα μεγάλο μέρος της ζωής του σε πολλές χώρες της Ευρώπης, τις ΗΠΑ, τη Νότιο Αφρική και τη Ναμίμπια. Μιλούσε πέντε, ίσως και παραπάνω, γλώσσες με ιδιαίτερη ευχέρεια. Ήταν Έλληνας, Θεσσαλονικιός αλλά και πολίτης του κόσμου, άνθρωπος με φοβερή οξυδέρκεια και ευρύτητα πνεύματος.
Με τον Ανδρέα μας έφερε κοντά η αγάπη μας για την πόλη της Θεσσαλονίκης. Ο Ανδρέας, όπως και οι άλλοι δάσκαλοι των Ισπανοεβραϊκών, δεν ήταν επαγγελματίας εκπαιδευτικός. Συνέλεγε κάθε λέξη από τις αναμνήσεις της παιδικής του ηλικίας και τη μοιράζονταν μαζί μας. Το μοίρασμα αυτό ήταν τόσο ζωντανό, αυθόρμητο και γενναιόδωρο που ένοιωθε κανείς πως είχε περάσει το κατώφλι του σπιτιού των δασκάλων και ζούσε μαζί τους την καθημερινότητά τους, σχεδόν σαν μέλος της οικογένειάς τους. Χάρη σε αυτήν την οικειότητα που αναπτύχθηκε, δημιουργήσαμε δεσμούς φιλίας που κράτησαν για πολλά χρόνια.
Πριν από λίγες μέρες, στις 4 του Δεκέμβρη, ο Ανδρέας έχασε τη μάχη με τον καρκίνο. Τελευταία του επιθυμία ήταν η σωρός του να αποτεφρωθεί και οι στάχτες να σκορπιστούν στη θάλασσα. Θεωρούσε πως ο ενταφιασμός είναι υπεξαίρεση γης, άχρηστης για τους νεκρούς αλλά πολύτιμης για τη νέα γενιά.
Θεωρούσε επίσης την υστεροφημία ματαιοδοξία, και ενδεχομένως θα είχε κάποιες ενστάσεις για αυτό το κείμενο. Η ανάγκη μου, όμως, να γράψω ό,τι έγραψα είναι η ανάγκη όλων μας να κρατήσουμε ζωντανή τη γλώσσα και την παράδοση των Εβραίων της Θεσσαλονίκης. Ο Ανδρέας έφυγε από κοντά μας και μπορεί να είναι ευτυχής πως χάρη σε ό,τι έκανε τα Ισπανοεβραϊκά στη Θεσσαλονίκη επέζησαν για ακόμη μια γενιά. Το αν αυτή η γενιά θα είναι η τελευταία ή όχι είναι πλέον δικιά μας υπόθεση, και αφορά τόσο τους Εβραίους όσο και τους μη-Εβραίους. Η Θεσσαλονίκη χωρίς τα Ισπανοεβραϊκά θα είναι μια πόλη ακρωτηριασμένη, και αυτό ας το καταλάβουν όλοι.
Χωρίς τον Ανδρέα είμαστε όλοι πιο φτωχοί. Τα συλλυπητήρια μου στην αγαπημένη σύντροφό του, την Έρικα, το γιο του Μάριο και όλους όσους θλίβονται από την απουσία του. Ευχαριστώ τον Ανδρέα για τα πάντα και κυρίως για το ότι με έμαθε να αγαπώ τις Δευτέρες.
Δείτε επίσης
- Αφιέρωμα στη ζωή του Ανδρέα στην Ισπανόφωνη εκπομπή “Desde Grecia,akí Salonika” της Angela Maria Arbeláez.
* * *
Είναι η πρώτη είδηση που έλαβα φτάνοντας από το Ισραήλ στην Ελλαδα. Ο Ανδρέας ένας άνθρωπος που θα μοιρούσε να είναι καλός φίλος όποιου του καθενός. Ταράχτηκα πολύ. Τον αγαπούσα πολύ.