Ταφόπλακες, παντού
· 17.03.06, 04:29ΜΜ Νίκος Γενημάκης
Το προηγούμενο άρθρο έθιξε, μεταξύ άλλων, το ζήτημα της καταστροφής του Εβραϊκού νεκροταφείου από τους ναζί και της κατοπινής θεμελίωσης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου πάνω στα χαλάσματά του.
Το Εβραϊκό νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης είχε στις αρχές του 20ου αιώνα, συνολική έκταση πάνω από 350 χιλιάδες τετραγωνικά μέτρα. Ιδρύθηκε το δεύτερο αιώνα π.Χ. και κατέληξε να έχει γύρω στους 300 χιλιάδες τάφους. Αυτή η τεράστια Εβραϊκή νεκρόπολη, εκτός από την τεράστια ιστορική και θρησκευτική της σημασία, ήταν ένα σημείο αναφοράς της τοπικής κοινότητας και ένα πολύ σημαντικό στοιχείο της καθημερινότητάς της.
Σήμερα ελάχιστα θυμίζουν το παρελθόν αυτού του χώρου, καθώς οι αρχές της πόλης και του Πανεπιστημίου αποφεύγουν συστηματικά να αναφέρονται στο θέμα αυτό.
Αυτό που πολλές φορές σπάει τη συνωμοσία της σιωπής δεν τόσο είναι η διάθεση των πολιτών της Θεσσαλονίκης να αναφερθούν στο παρελθόν της, όσο η τυχαία ανεύρεση κάποιας ταφόπλακας με εβραϊκά γράμματα, φαινόμενο που συμβαίνει συχνά ακόμα και στις μέρες μας.
Οι ταφόπλακες του Εβραϊκού νεκροταφείου ήταν ένα από τα οικοδομικά υλικά της νέας, μεταπολεμικής, εθνικά και θρησκευτικά ομογενοποιημένης Θεσσαλονίκης. Χρησιμοποιήθηκαν παντού, σε κτίρια της πανεπιστημιούπολης και στην πλατεία του Αγίου Δημητρίου. Ταφόπλακες και θραύσματά τους ανευρίσκονται δυστυχώς και έξω από τη Θεσσαλονίκη, στα σημεία όπου χρησιμοποιήθηκαν.
Στα 8 χρόνια που έζησα στη Θεσσαλονίκη, έγινα μάρτυρας ανεύρεσης ταφόπλακων δυο φορές. Την πρώτη φορά, το 1999, ήταν στο δεντρόφυτο μέρος που ξεκινά πάνω από το κτήριο του Βιολογικού, δίπλα στο Τελλόγλειο. Εκεί ήταν βρίσκονταν παρατημένη μια ταφόπλακα. Θυμάμαι την αμηχανία που μου είχε προκαλέσει αυτό το εύρημα, με τα παράξενα γράμματα και με τις χρονολογίες στην πέμπτη χιλιετηρίδα. Ο τρόπος που με έχει ξεβράσει το δημόσιο σχολείο στην Ανώτατη Εκπαίδευση με καθιστούσε ανίκανο να ερμηνεύσω τη σημασία του ευρήματος, που διεμβόλιζε τις φαντασιώσεις κάποιων για την «τρισχιλιετή πορεία του Ελληνισμού».
Η δεύτερη φορά ήταν μόλις το 2006, λίγο πριν την αναχώρησή μου στη Σουηδία. Παρατήρησα ένα σπίτι στο Πανόραμα Θεσσαλονίκης, που ο φράχτης του αποτελείται από σπασμένες ταφόπλακες, με τις επιγραφές προς τα έξω, ως ένα μακάβριο διακοσμητικό στοιχείο. Την φωτογραφία του άρθρου την τράβηξα εκεί, εγώ ο ίδιος, με το κινητό μου τηλέφωνο.
Ξεκίνησα να μετρώ πόσες πλάκες είναι ενσωματωμένες μέσα στο τσιμέντο, πόσες ψυχές συνανθρώπων μας βρίσκονται εκεί, των οποίων η μνήμη έχει δολοφονηθεί. Δεν είχα όμως το κουράγιο να ολοκληρώσω το μέτρημα. Το χειρότερο είναι πως το σπίτι μέσα στο φράχτη φαίνεται νεόδμητο.
Περιττό να πω, ειδοποίησα γι’ αυτό την Εβραϊκή κοινότητα και το Εβραϊκό Μουσείο καθώς όφειλα. Η υπεύθυνη του Μουσείου μου είπε πως στο Πανόραμα είχε βρεθεί και ένα ...παγκάκι από ταφόπλακες. Κάποια στιγμή ο ιδιοκτήτης του σπιτιού θα λάβει ένα γράμμα από κάποιον επίσημο φορέα, που θα του εξηγεί πως αυτές οι πλάκες που έχει ο φράχτης του, δεν θα του φέρουν, αν μη τι άλλο, τύχη...
Διαβάστε
- “Salonica, City of Ghosts” («Θεσσαλονίκη, πόλη των φαντασμάτων») του Mark Mazower (συνέντευξη)
- «Εβραίοι και Χριστιανοί στη νεώτερη Ελλάδα», του Bernard Pierron, εκδόσεις «Πόλις»
- «Κειμένη επί ακτής θαλάσσης», του αείμνηστου Αλμπέρτου Ναρ, εκδόσεις “University City Press”
* * *
Εντυπωσιακό άρθρο. Ο Γιώργος Ιωάννου έχει γράψει διήγημα – μαρτυρία για το εβραϊκό νεκροταφείο (όπου τις νύχτες έκρυβαν τους έρωτές τους νεαρά ζευγάρια), αλλά αυτή τη στιγμή δεν θυμάμαι σε ποια συλλογή βρίσκεται.
Το σημείο περί πέμπτης χιλιετηρίδας αν και εντυπωσιακό, χρήζει διευκρίνισης. Οι Εβραίοι μετράνε διαφορετικά τα έτη. Δεν θεωρούν ως έτος 0 την γέννηση του Χριστού. Αυτό, φιλικά και προς αποφυγήν παρεξηγήσεων…